ماده ۱۶ برق صنایع یکی از مقررات مهم در زمینه توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران است که واحدهای صنعتی با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات را به تأمین بخشی از برق موردنیاز خود از منابع تجدیدپذیر ملزم می‌کند. اجرای این قانون می‌تواند بر هزینه تأمین انرژی کارخانه‌ها اثر بگذارد؛ به همین دلیل، مدیران صنایع باید علاوه بر شناخت تعهد قانونی، با روش محاسبه برق سبز و نحوه اعمال هزینه آن در قبض برق آشنا باشند.
بر اساس ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان، سهم اولیه برق تجدیدپذیر یک درصد از برق موردنیاز سالانه تعیین شده و قرار بوده این سهم تا پایان سال پنجم به حداقل پنج درصد برسد. بااین‌حال، برای تصمیم‌گیری در شرایط فعلی نباید فقط به درصد اولیه قانون اکتفا کرد؛ اطلاعیه‌های اجرایی سال ۱۴۰۵، از جمله اعلام تعرفه برای صنایع تأمین‌نکرده چهار درصد برق مصرفی از منابع تجدیدپذیر، نشان می‌دهند که بررسی آخرین ضوابط و دوره صورتحساب ضروری است.
در این مقاله، شرایط شمول ماده ۱۶، نحوه محاسبه تعهد تجدیدپذیر، روش‌های مجاز تأمین برق سبز و راهکارهای عملی برای مدیریت هزینه را بررسی می‌کنیم.
ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان چیست؟
ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانش‌بنیان مصوب سال ۱۴۰۱ با هدف توسعه صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر، ایجاد بازار برای تجهیزات و خدمات مرتبط و افزایش تولید برق پاک تدوین شده است. این ماده صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات را مکلف می‌کند بخشی از برق موردنیاز سالانه خود را از طریق احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر تأمین کنند.
منطق این مقرره آن است که توسعه برق پاک فقط بر عهده دولت و نیروگاه‌های بزرگ نباشد؛ صنایع پرمصرف نیز در تأمین بخشی از انرژی تجدیدپذیر مشارکت کنند. در نتیجه، یک واحد صنعتی مشمول باید یکی از مسیرهای مورد تأیید مقررات را برای تأمین سهم برق سبز خود انتخاب کند یا با هزینه مربوط به سهم تأمین‌نشده مواجه شود.
آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۶ که در ۲۶ مرداد ۱۴۰۱ به تصویب هیئت وزیران رسید، جزئیاتی مانند تعریف واحد مشمول، روش محاسبه برق مصرفی مشمول، نحوه کسر تولید نیروگاه اختصاصی و امکان خرید برق تجدیدپذیر از بورس انرژی یا قرارداد دوجانبه را مشخص کرده است.
نکته مهم این است که ماده ۱۶، الزام به تأمین سهمی از برق تجدیدپذیر را مطرح می‌کند؛ این الزام را نباید با تعهدات دیگر صنایع، مانند خرید برق از بورس انرژی یا مقررات مدیریت مصرف، یکسان دانست.
چه صنایعی مشمول ماده ۱۶ برق صنایع هستند؟
مطابق قانون و آیین‌نامه اجرایی، معیار اصلی شمول، قدرت مصرف بیش از یک مگاوات است. بنابراین، هر واحد صنعتی که قدرت مصرف آن از ۱۰۰۰ کیلووات بیشتر باشد، باید وضعیت خود را از نظر اجرای ماده ۱۶ بررسی کند. صرف قرار داشتن یک مجموعه در گروه صنایع بزرگ یا داشتن مصرف سالانه بالا، جایگزین بررسی معیار قدرت مصرفی نیست.
برای تشخیص وضعیت واحد صنعتی، این اطلاعات را بررسی کنید:
قدرت مصرفی ثبت‌شده در قرارداد انشعاب یا اسناد شرکت برق
قبوض برق و مشخصات فنی اشتراک
مقدار انرژی مصرفی در دوره‌های مختلف
اطلاعات نیروگاه تجدیدپذیر متعلق به مجموعه، در صورت وجود
مدارک مربوط به خرید برق تجدیدپذیر یا قراردادهای دوجانبه
اگر قدرت مصرفی دقیق در قبض مشخص نیست یا درباره شمول واحد اختلاف وجود دارد، از شرکت توزیع یا برق منطقه‌ای مربوط استعلام بگیرید. همچنین اگر چند انشعاب یا چند سایت صنعتی دارید، فرض نکنید که وضعیت همه آن‌ها یکسان است؛ هر انشعاب و ساختار قراردادی باید مطابق ضوابط مربوط بررسی شود.
سهم برق سبز صنایع چقدر است؟
متن اصلی ماده ۱۶، سهم یک درصدی را برای سال اول و رسیدن به حداقل پنج درصد تا پایان سال پنجم پیش‌بینی کرده است. اما برای محاسبه تعهد در هر دوره، باید میان زمان‌بندی قانونی اولیه و درصد اجرایی اعلام‌شده برای دوره جاری تفاوت گذاشت.
در اطلاعیه مربوط به تعرفه برق تجدیدپذیر دوره آذرماه ۱۴۰۵، اعلام شده است که صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات که چهار درصد برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین نکرده‌اند، مشمول تعرفه مربوط می‌شوند. بنابراین، در زمان نگارش این مقاله، چهار درصد مبنای اعلام‌شده در این اطلاعیه اجرایی است؛ برای دوره‌های بعد باید درصد و تعرفه جدید را بررسی کرد.
این تفاوت از نظر مالی اهمیت دارد. استفاده از درصد یک یا پنج به‌صورت خودکار، بدون توجه به ضابطه اجرایی دوره موردنظر، ممکن است به برآورد نادرست هزینه منجر شود.
نحوه محاسبه برق تجدیدپذیر صنایع و بهای انرژی ماده ۱۶
برای محاسبه تعهد، باید مقدار برق مصرفی مشمول و درصد قابل اعمال در دوره موردنظر مشخص باشد. طبق آیین‌نامه اجرایی، «برق مصرفی مشمول» از ضرب میزان برق مصرفی واحد صنعتی در درصد مشمول به دست می‌آید. اگر بخشی از این تعهد با تولید یا خرید معتبر برق تجدیدپذیر پوشش داده شده باشد، مقدار تأمین‌نشده مبنای محاسبه هزینه خواهد بود.
فرمول محاسبه مقدار برق تجدیدپذیر
فرمول پایه به این صورت است:
مقدار برق تجدیدپذیر موردنیاز = برق مصرفی دوره × درصد تعهد
سپس:
کسری برق تجدیدپذیر = مقدار برق موردنیاز − مقدار برق تجدیدپذیر تأییدشده
اگر کسری مثبت باشد، هزینه مربوط به آن با تعرفه قابل اعمال محاسبه می‌شود. البته نحوه شناسایی برق تولیدی یا خریداری‌شده و دوره‌ای که به آن اعتبار داده می‌شود، باید با مقررات اجرایی و اطلاعات ثبت‌شده در سامانه‌های مربوط مطابقت داشته باشد.
بهای انرژی ماده ۱۶ چگونه محاسبه می‌شود؟
بر اساس آیین‌نامه اجرایی، ساتبا موظف است تعرفه تجدیدپذیر را به‌صورت ماهانه و بر مبنای متوسط دوماهه آخرین صورتحساب‌های تأییدشده خرید برق از نیروگاه‌های تجدیدپذیر محاسبه و به توانیر اعلام کند. توانیر نیز میزان تولید نیروگاه تجدیدپذیر متعلق به صنعت را در هر دوره محاسبه می‌کند و کسری برق تجدیدپذیر را با تعرفه مربوط در قبض لحاظ می‌کند.
به همین دلیل، تعرفه برق تجدیدپذیر یک عدد ثابت برای تمام سال نیست. برای نمونه، طبق اطلاعیه منتشرشده در ۶ آبان ۱۴۰۵، تعرفه اعلام‌شده برای دوره آذرماه ۱۴۰۵ برابر با ۱۲۹٬۸۰۶ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت است. این رقم مربوط به همان دوره اعلام‌شده است و نباید بدون بررسی به ماه‌های دیگر تعمیم داده شود.
مثال فرضی محاسبه هزینه
فرض کنید یک کارخانه در دوره مورد بررسی، ۱۰ هزار مگاوات‌ساعت برق مصرف کرده و برای آن دوره، سهم چهار درصدی مبنای محاسبه باشد. همچنین فرض کنیم هیچ برق تجدیدپذیر تأییدشده‌ای برای پوشش این سهم نداشته باشد.
1. تبدیل مصرف به کیلووات‌ساعت:
۱۰٬۰۰۰ مگاوات‌ساعت برابر با ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت است.
2. محاسبه تعهد چهار درصدی:
۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۴ = ۴۰۰٬۰۰۰ کیلووات‌ساعت
3. محاسبه هزینه فرضی با تعرفه اعلام‌شده برای آذر ۱۴۰۵:
۴۰۰٬۰۰۰ × ۱۲۹٬۸۰۶ ریال = ۵۱٬۹۲۲٬۴۰۰٬۰۰۰ ریال
یعنی در این مثال، مبلغ محاسباتی حدود ۵ میلیارد و ۱۹۲ میلیون تومان خواهد بود.
این مثال برای نشان دادن روش محاسبه است؛ به معنای تأیید اینکه کل مصرف سالانه یک کارخانه در یک دوره صورتحساب قرار می‌گیرد، یا اینکه همین تعرفه در تمام دوره‌ها اعمال می‌شود، نیست. در محاسبه واقعی باید مصرف همان دوره، سهم تأمین‌نشده، برق تجدیدپذیر مورد تأیید و تعرفه معتبر همان دوره لحاظ شود.
روش‌های تأمین برق تجدیدپذیر برای صنایع
صنایع مشمول ماده ۱۶ می‌توانند بر اساس آیین‌نامه اجرایی، از روش‌های مختلفی برای تأمین سهم برق تجدیدپذیر استفاده کنند. انتخاب روش مناسب به محل استقرار کارخانه، ظرفیت سرمایه‌گذاری، الگوی مصرف و امکان دسترسی به بازار برق وابسته است.
۱. احداث نیروگاه خورشیدی یا بادی اختصاصی
یک صنعت می‌تواند نیروگاه تجدیدپذیر متعلق به خود احداث کند و برق تولیدی آن را برای پوشش تعهد ماده ۱۶ به کار گیرد. طبق آیین‌نامه، امکان احداث نیروگاه در محلی خارج از محل استقرار واحد صنعتی نیز وجود دارد؛ به شرط آنکه مالکیت نیروگاه متعلق به واحد مشمول باشد و شرایط لازم برای منظور شدن برق تولیدی آن احراز شود.
مزایا:
امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای تأمین برق سبز
کاهش وابستگی به خرید برق تجدیدپذیر از منابع دیگر
امکان بهره‌مندی از تولید مازاد طبق ضوابط مربوط
محدودیت‌ها:
نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه و بررسی فنی
لزوم تأمین زمین، اخذ مجوزهای لازم و اتصال مناسب به شبکه
وابستگی تولید نیروگاه خورشیدی یا بادی به شرایط آب‌وهوایی
پیش از سرمایه‌گذاری، باید برآورد تولید سالانه نیروگاه با سهم موردنیاز کارخانه مقایسه شود؛ ظرفیت اسمی نیروگاه به‌تنهایی نشان‌دهنده میزان برق قابل استفاده در محاسبه تعهد نیست.
۲. خرید برق تجدیدپذیر از بورس انرژی
ماده ۱۶ و آیین‌نامه اجرایی، خرید برق تجدیدپذیر عرضه‌شده در بورس انرژی را برای صنایع مشمولی که ملزم به خرید برق از این بازار هستند، به رسمیت می‌شناسند. آیین‌نامه همچنین خرید تمام یا بخشی از برق مصرفی مشمول از این مسیر را پیش‌بینی کرده است.
در این روش، صنعت باید شرایط خرید، مدارک لازم و سازوکار ثبت و تأیید خرید را مطابق مقررات جاری بررسی کند. مهم است که برق خریداری‌شده واقعاً برای ایفای تعهد ماده ۱۶ قابل پذیرش باشد؛ هر خرید برق از بورس، لزوماً خرید برق تجدیدپذیر محسوب نمی‌شود.
مزیت اصلی این روش آن است که ممکن است نیاز به احداث و نگهداری نیروگاه اختصاصی را کاهش دهد. در مقابل، هزینه خرید، شرایط عرضه و فرآیندهای معاملاتی باید پیش از تصمیم‌گیری ارزیابی شوند.
۳. قرارداد دوجانبه با تولیدکننده برق تجدیدپذیر
آیین‌نامه اجرایی، تأمین تمام یا بخشی از برق مصرفی مشمول از طریق قرارداد دوجانبه با تولیدکنندگان غیردولتی برق تجدیدپذیر را در چارچوب قوانین و مقررات وزارت نیرو مجاز می‌داند.
در این مسیر، صنعت با تولیدکننده وارد مذاکره می‌شود و درباره مقدار برق، قیمت، مدت قرارداد، نحوه تسویه و تعهدات طرفین توافق می‌کند. پیش از امضا، باید اطمینان حاصل شود که نوع قرارداد و مستندات برق خریداری‌شده برای پوشش تعهد قانونی قابل قبول است.
۴. پرداخت هزینه برق تجدیدپذیر در قبض
اگر صنعت نتواند تمام سهم مشمول را از طریق روش‌های مورد تأیید تأمین کند، طبق آیین‌نامه، کسری برق تجدیدپذیر با تعرفه مربوط محاسبه و در قبض برق درج می‌شود. آیین‌نامه مقرر می‌کند این مبلغ در ردیفی جداگانه در قبض لحاظ شود، اما صدور قبضی مستقل از قبض مصرفی واحد صنعتی مجاز نیست.
برای بررسی تعهد ماده ۱۶ کارخانه خود اقدام کنید
اگر قدرت مصرفی مجموعه شما بیش از یک مگاوات است، پیش از انتخاب روش تأمین برق سبز، مقدار مصرف، درصد تعهد و میزان برق تجدیدپذیر قابل تأیید را مشخص کنید. کارشناسان آرتا انرژی می‌توانند در بررسی اطلاعات مصرف، شناخت مسیرهای تأمین برق و ارزیابی گزینه‌های خرید برق تجدیدپذیر راهنمایی‌تان کنند. برای تصمیم‌گیری مالی، تعرفه معتبر دوره موردنظر را نیز از مرجع مربوط استعلام بگیرید.
کافیه با ما تماس بگیرید و از مشاوره رایگان بهره مند شوید.
مراحل اجرایی برای واحدهای صنعتی مشمول
برای اجرای درست ماده ۱۶ برق صنایع، بهتر است فرآیند را به چند گام مشخص تقسیم کنید.
1. بررسی اسناد انشعاب: قدرت مصرفی ثبت‌شده در قرارداد و مشخصات قبض برق را کنترل کنید تا وضعیت شمول مجموعه مشخص شود.
2. جمع‌آوری اطلاعات مصرف: میزان انرژی مصرفی در دوره‌های صورتحساب و اطلاعات مصرف سالانه را از قبوض یا سوابق اندازه‌گیری استخراج کنید.
3. تعیین درصد قابل اعمال: درصد موردنیاز را با توجه به مقررات و اطلاعیه‌های معتبر دوره مربوط تعیین کنید. به درصد اولیه یک درصد یا هدف پنج درصد در متن قانون بسنده نکنید.
4. محاسبه کسری برق تجدیدپذیر: مقدار برق موردنیاز را محاسبه کنید و میزان برق تولیدی یا خریداری‌شده‌ای را که طبق ضوابط قابل پذیرش است، از آن کسر کنید.
5. مقایسه روش‌های تأمین: هزینه احداث نیروگاه، خرید از بورس انرژی و قرارداد دوجانبه را با توجه به شرایط مجموعه مقایسه کنید.
6. استعلام و مستندسازی: پیش از اقدام نهایی، مدارک لازم و نحوه تأیید برق تجدیدپذیر را از ساتبا، توانیر یا شرکت برق مربوط پیگیری کنید و قراردادها، صورتحساب‌ها و مستندات تولید را نگه دارید.
پیامدهای تأمین نکردن سهم برق تجدید پذیر
ماده ۱۶ تصریح می‌کند که در صورت تأمین نکردن سهم مقرر، وزارت نیرو باید هزینه برق مصرفی مشمول را با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه و دریافت کند. آیین‌نامه اجرایی نیز روش محاسبه کسری و درج مبلغ مربوط در قبض برق را مشخص کرده است.
از نظر مالی، هزینه نهایی به میزان کسری برق تجدیدپذیر و تعرفه معتبر دوره وابسته است. بنابراین، نمی‌توان یک مبلغ ثابت برای تمام کارخانه‌ها اعلام کرد. همچنین بهتر است این هزینه را بدون بررسی مستندات، «جریمه ثابت» ننامیم؛ اصطلاح دقیق‌تر در چارچوب این مقرره، تعرفه برق تجدیدپذیر برای سهم تأمین‌نشده است.
جمع‌بندی : برای اجرای ماده ۱۶ برق صنایع چه باید کرد؟
ماده ۱۶ برق صنایع واحدهای صنعتی با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات را به تأمین بخشی از برق موردنیاز از منابع تجدیدپذیر ملزم می‌کند. قانون اولیه، سهم یک درصدی را در سال اول و افزایش آن تا حداقل پنج درصد در پایان سال پنجم پیش‌بینی کرده است؛ اما در اجرای فعلی باید درصد و تعرفه اعلام‌شده برای دوره موردنظر نیز بررسی شود. اطلاعیه مربوط به آذرماه ۱۴۰۵، برای صنایع تأمین‌نکرده چهار درصد برق مصرفی از منابع تجدیدپذیر، تعرفه ۱۲۹٬۸۰۶ ریال به ازای هر کیلووات‌ساعت را اعلام کرده است.
برای مدیریت این تعهد، ابتدا قدرت مصرفی و سوابق برق مجموعه را بررسی کنید، سپس مقدار کسری برق تجدیدپذیر را محاسبه کرده و روش مناسب تأمین آن را از میان احداث نیروگاه، خرید از بورس انرژی یا قرارداد دوجانبه انتخاب کنید. در نهایت، مبالغ قبض را با ضوابط معتبر همان دوره تطبیق دهید.
سوالات متداول :
۱. ماده ۱۶ برق صنایع چه تأثیر مالی بر کارخانه دارد؟
اگر کارخانه سهم مقرر برق تجدیدپذیر را تأمین نکند، هزینه مربوط به کسری آن بر اساس تعرفه قابل اعمال محاسبه و در قبض برق درج می‌شود. میزان هزینه به مصرف، سهم تأمین‌نشده و تعرفه همان دوره بستگی دارد.
۲. چگونه بفهمیم واحد صنعتی مشمول ماده ۱۶ است؟
معیار اصلی در قانون و آیین‌نامه اجرایی، قدرت مصرفی بیش از یک مگاوات است. برای اطمینان، قدرت مصرفی ثبت‌شده در قرارداد انشعاب و اطلاعات رسمی شرکت برق را بررسی کنید.
۳. تفاوت تعهد برق تجدیدپذیر با خرید برق از بورس چیست؟
تعهد ماده ۱۶ به تأمین درصد مشخصی از برق مصرفی از منابع تجدیدپذیر مربوط است؛ خرید از بورس، یکی از مسیرهای تأمین برق محسوب می‌شود. تنها خریدی که طبق ضوابط مربوط برق تجدیدپذیر محسوب و تأیید شود، می‌تواند برای پوشش این تعهد منظور شود.
۴. بهای انرژی ماده ۱۶ چگونه در قبض محاسبه می‌شود؟
ابتدا مقدار برق مصرفی مشمول و درصد قابل اعمال تعیین می‌شود؛ سپس برق تجدیدپذیر قابل تأیید از مقدار تعهد کسر خواهد شد. کسری باقی‌مانده با تعرفه معتبر دوره محاسبه و در قبض درج می‌شود.
۵. برای محاسبه تعهد ماده ۱۶ چه اطلاعاتی لازم است؟
قدرت مصرفی انشعاب، میزان مصرف برق در دوره مربوط، درصد قابل اعمال، مقدار برق تجدیدپذیر تولیدشده یا خریداری‌شده و تعرفه معتبر دوره از اطلاعات اصلی موردنیاز هستند. برای جلوگیری از خطا، سوابق مصرف و مستندات تأمین برق را در اختیار داشته باشید.
برای بررسی وضعیت تعهد تجدیدپذیر و ارزیابی روش‌های تأمین برق مجموعه خود،، با آرتا انرژی تماس بگیرید و پیش از عقد قرارداد یا سرمایه‌گذاری، اطلاعات مصرف و هزینه‌های احتمالی را به‌صورت دقیق بررسی کنید.
دفتر مرکزی
دفتر تهران
